Время работы:
Пн-Вс 10-19
Войти Регистрация
Корзина 0 позиций
на сумму 0 руб.

Чэбдигирдии бырагыраамата: түбүктэр уонна түмүктэр

24.07.2019 
Ил Дархан ыйааҕынан 2015 сыллаахха тыа хаһаайыстыбатын сайыннарарга туһуланан үп кириисиһин утары ылыллыбыт былаан хас да хайысхалааҕыттан биирдэстэрэ хаһаайыстыбалары үп-харчы өттүнэн чэбдигирдии буолбута.

Туохтан саҕаламмытай?

Сүрүн бөдөҥ хаһаайыстыбалар саҥа хотон туттан эбэтэр улахан тиэхиньикэни атыылаһаннар, кирэдьиит ытарчатыгар ылларбыттара, сайдыыга хардыылыыр кыахтара суох буолбута. Бу хаһаайыстыбалар иэстэн төлөрүйдэхтэринэ, атахтарыгар турдахтарына эрэ салааны өрө көтөҕүөхпүт диэн оччолорго тыа хаһаайыстыбатын миниистирэ Александр Артемьев этии киллэриитинэн ити ыйаах тахсан, бүддьүөккэ 60 мөл. солк. көрүллүбүтэ, үс сыллаах чэбдигирдии бырагыраамата оҥоһуллубута. Онуоха бастатан туран, хамнаһы үрдэтэр, сүөһү аһылыгын базатын тупсарар, бородууксуйа ылыытын элбэтэр, саҥа хотоннор электро-уокка иэстэрин сабар ирдэбил турбута, көмө бэрээдэгинэн биир ыанар ынахха 20 тыһыынча солкуобайдаах субсидия бэриллэрэ бигэргэммитэ. Бырагыраамаҕа 150 уонна онтон элбэх ыанньыктаах алта хаһаайыстыба (Мэҥэ Хаҥаластан “Тумул”, Тааттаттан “Победа”, Сунтаартан “Кириэстээх”, Бүлүүттэн “Мастаах”, “I Күүлэт” кэпэрэтииптэр уонна “Хатас” ХЭУо) киирбиттэрэ. 2016 с. чэбдигирдиигэ анаммыт харчы биллэрдик эбиллэн, 100 ыанар ынахтаах хаһаайыстыбалар эмиэ хапсар кыахтаммыттара. Онон чэбдигирдии бырагырааматыгар 2015 с. 47, 2016 с. 50, 2017 с. 57, 2018 с. 60 хаһаайыстыба үлэлээбитэ, быйыл 65 хаһаайыстыба, ол иһигэр 17 бааһынай хаһаайыстыба, үлэлии сылдьар.

              «Тумул» кэпэрэтиип бу биэс сылга хамнаһы үрдэттэ, комплекс иккис уочаратын тутунна,

                          ынаҕын ахсыттан сыл устата 2 тыһ. 700 киилэ үүтү ыыр таһымҥа тиийдэ

Сылларынан аттарыллыбыт былаан

Үс сыллаах чэбдигирдии бырагырааматыгар киирбит хаһаайыстыбалар ааҕынан-суоттанан хамнаһы, сүөһү ахсаанын уонна бородууксуйа ылыытын бастакы сылга бачча, иккискэ оччо, үһүскэ итиччэ бырыһыан үрдэтэбит диэн былаанныыллар. Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр сыл түмүгүнэн отчуоттууллар, министиэристибэ исписэлиистэрэ миэстэҕэ тиийэн эмиэ көрөллөр. Онуоха былаанын толорботох бырагырааматтан таһаарыллар, толорбут салгыы үбүлэнэр. Холобур, бастаан киирбит хаһаайыстыбалартан ынахтарын ахсаана итэҕэс итиэннэ көрдөрүүлэрин тупсарбатах хаһаайыстыбалар туоратыллыбыттара. Онон, өйөбүл чахчы үлэлээччилэргэ бэриллэр.
Биллэн турар, айгыраабыт хаһаайыстыбаны бигэтик сайыннарарга, атаҕар туруорарга үс сыл диэн олох кылгас кэм. Ити иһин өрөспүүбүлүкэ бырабыыталыстыбата чэбдигирдии бырагырааматын биэс сылга диэри уһатар быһаарыыны ылыммыта.

Түмүктэр үөрдэллэр

Бырагыраама чэрчитинэн 2015 с. 222 мөл., 2016 с. 250 мөл., 2017 с. 297 мөл., 2018 с. 326 мөл. солкуобай көрүллэн, ити хаһаайыстыбаларга бэриллибитэ. Быйыл 343 мөлүйүөн тиэрдилиннэ. Дьэ бу үп төһө көдьүүстээхтик туһанылынна, туруоруллубут сыал-сорук төһө ситиһилиннэ? Бастакы сылга бырагыраамаҕа киирбит 47 хаһаайыстыба холбоон 884 мөл. солк. суумалаах бородууксуйаны оҥорбут буоллахтарына, 2018 сыл барыллааһын түмүгүнэн 60 хаһаайыстыба көрдөрүүтэ 1 млрд 741 мөл. солкуобайга тиийдэ. Көрдөрүү бары көрүҥҥэ тупсарылынна. Көрдөрүү улаатыыта хаачыстыбаны тупсарыыттан улахан тутулуктаах. Үгүстэр сүөһү аһылыгын бааһынаттан хааччынар үлэни-хамнаһы тэрийдилэр, ыһыыларын кэҥэтэн элбэх сыллаах оту уонна бурдугу ыһаннар, сиилэстиир, сенажтыыр буоллулар. Ону таһынан, ынаҕы искусственнайдык буоһатары 100 % баһылаан, төрүөҕү дьыл кэмиттэн тутулуга суох ылары, үүтү төгүрүк сыл устата ыыры, ол эбэтэр ынах ыанар кэмин лаппа уһатары, ситистилэр.2018 сыл түмүгүнэн, Тыа хаһаайыстыбатын министиэристибэтигэр отчуоттуур 80 хаһаайыстыба ынах ахсыттан 2 тыһ. 457 киилэ үүтү ыабыт буоллаҕына, чэбдигирдиигэ үлэлиир хаһаайыстыбалар ортотунан 2 тыһ. 538 киилэ үүтү ыатылар. Ити иһигэр бастыҥ көрдөрүүлээх 21 хаһаайыстыба (“Кириэстээх”, “Танда”, “Тумул” кэпэрэтииптэр, ”Бөртө” сылгы собуота”, “Нөмүгү агрофирма”, “Өлүөхүмэ кыладабыайа”, “Илгэ” ХЭУо-лар, М.В.Павлов бааһынай хаһаайыстыбата о.д.а.) 2 тыһ. 538 – 3 тыһ. 907 киилэни ыатылар!
Орто хамнас урут, бырагыраамаҕа киириэх иннинээҕи 2014 сылга, 14 тыһ. 932 солк. эбит буоллаҕына, 2015 с. — 18 тыһ., 2018 с. — 30 тыһ. 884 солк. тиийдэ. Ити биллэн туран, өрөспүүбүлүкэ орто хамнастарыгар тэҥнээтэххэ сэмэй эрээри, оҥорон таһаарбыт бородууксуйатынан эрэ хамнастанар салааҕа куһаҕана суох көрдөрүү. Сорох хаһаайыстыбаларга ыанньыксыт хамнаһа 37 тыһ. Солк. тиийэ улаатта, сайын, үүт үгэннээн ыанар кэмигэр, мантан лаппа үрдүүр.

Салгыы — иккис түһүмэх

Ити курдук, чэбдигирдиигэ 2015 сылтан үлэлээн кэлбит 40 хаһаайыстыба бырагыраамаҕа туруоруллубут сыалларын-соруктарын толордулар. (2015 сыл кэнниттэн киирбиттэр биэс сыл үлэлээтэхтэринэ, бастакы түһүмэхтэрэ түмүктэнэн иһиэҕэ). Бу хаһаайыстыбалар салгыы хайдах үлэлииллэрий, кинилэргэ салгыы көмө оҥоһуллуоҕай? Ол туһунан от ыйын саҕаланыытыгар Ньурбаҕа ыытыллыбыт чэбдигирдии бырагырааматынан үлэлиир хаһаайыстыбалар салайааччыларын, буҕаалтардарын уонна экэнэмиистэрин сүбэ мунньахтарыгар тыа хаһаайыстыбатын миниистирин бастакы солбуйааччы Татьяна Осипова маннык эттэ:

— Чэбдигирдии бырагырааматынан биэс сыл үлэлээбит хаһаайыстыбалар сайдар хайысхаларын үөрэтэн баран, министиэристибэ өссө биэс (2020-2024) сылга бырагыраама иккис түһүмэҕин салгыырга быһаарда. Манна чэбдигирдии бастакы түһүмэҕин этэҥҥэ ааспыт, үлэ тэрээһинин, көрдөрүүлэрин тупсарбыт, идэтийэр хайысхаларын быһааран, табаары оҥоруунан анаан дьарыктанар кирбиигэ тиийбит биитэр тиийэн эрэр, онно сөптөөх материальнай-техническэй базалаах, орто производственнай көрдөрүүнү ситиспит хаһаайыстыбалар киллэриллиэхтэрэ. Кинилэр салгыы, ол эбэтэр 2025 сылтан тыа хаһаайыстыбатыгар уһулуччу сайдыы бырагырааматынан үлэлиэхтэрэ. Итинэн 2015 сылтан саҕаламмыт хаһаайыстыбалары үп-харчы өттүнэн чэбдигирдии бырагыраамата үс түһүмэҕинэн, 2029 сылга диэри үлэлиэҕэ. Быйылгы 2019 сыл түмүгүнэн чэбдигирдии бастакы түһүмэҕин түмүктээбит хаһаайыстыбалар ис туруктарын, уопсай сайдыыларын, материальнай-техническэй уонна сүөһү аһылыгын хааччыйар базаларын көрөн-истэн бараммыт, кинилэри үс көрүҥҥэ араарыахпыт. Бастакы көрүҥҥэ тыа хаһаайыстыбатын табаарын оҥорууга идэтийбит хаһаайыстыбалар, иккискэ табаарынай таһымҥа тиийэн эрэр, бигэтик сайдар хаһаайыстыбалар, оттон үһүскэ үлэ-хамнас тэрээһинин тупсаран, атахтарыгар туран эрэр хаһаайыстыбалар киириэхтэрэ. Судаарыстыба өйөбүлэ бу уратыларынан сирдэтэн оҥоһуллуоҕа.

Тирэхпит, көмүскэлбит буолла

Таисия Десяткина, “Тумул” тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтиибин бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлэ:

— Улахан хотон туттан кирэдьиит хабалатыгар ылларбыт кэммитигэр өрөспүүбүлүкэ салалтата чэбдигирдии бырагырааматын оҥорон, салгыы сайдарбытыгар улахан төһүүнү оҥордо. Бырагыраама чэрчитинэн үлэлээбит биэс сылбыт устатыгар биһиги үлэһиттэр хамнастарын үрдэттибит, хотоммут иккис уочаратын тутуннубут, 500 т сиилэс угуллар дьааматын оҥоһуннубут, сиилэстиир хамбаайыны ылынныбыт. Ол түмүгэр, 200-тэн тахса ыанньыкпыт ахсыттан сыл устата 2 тыһ. 700 киилэ үүтү ыыр таһымҥа тиийдибит. Онон, оттукка-уматыкка, уокка итиэннэ атын да өҥөлөргө сыана күн-түүн үрдүү турар кэмигэр чэбдигирдии тосхоло биһиэхэ көмүскэл буолла. Кэлэр биэс сылга бырагыраама иккис, онтон үһүс түһүмэхтэрэ салҕаналларын истэн, олус үөрдүбүт.

Раиса Сибирякова, «Саха сирэ» хаһыат, edersaas.ru

 


Возврат к списку

Войти Регистрация
Корзина 0 позиций
на сумму 0 руб.