Время работы:
Пн-Вс 10-19
Войти Регистрация
Корзина 0 позиций
на сумму 0 руб.

Олох суола

11.05.2019 
Мин эбэм, Аҕа Дойду Улуу сэриитин кыттылааҕын  туһунан ийэм Нюргустаана ИВАНОВНА СЛЕПЦОВА кэпсээниттэн суруйабын.
Сэрии сылларыгар оҕо - аймах, эдэр дьон, дьахтар тыыл үлэтигэр суолтатын өйдүүллэр, сыаналыыллар. Аны уот сэрии кэнниттэн төһөлөөх дьаныардаах үлэ түмүгэр Дойдубут өрүттүбүтэ буолуой. Ол гынан баран ол тыйыс кэм көлүөнэ дьоно бары биир тыынынан, санаанан салайтаран да олордорбут, хас биирдиибит тус – туспа ураты дьылҕалаах буоллахпыт...
Сэрии иннинээҕи сыллар - репрессия ыар сыллара. Ол бириэмэҕэ «норуот өстөөҕүн» аймаҕа аатыран, биһиги дьиэ кэргэн туспа ыарахаттары көрсүбүппүт. Смоловский Федор Яковлевич диэн поляк киһитэ биһигини аһынан, ийэбин хаайан, холбоспуттара. Ол гынан баран аҕыйах эрэ ый олорбуттара. Аҕа дойду улуу сэриитэ саҕаланан, сэриигэ барбыта уонна эргиллибэтэҕэ. Бааһыран баран, төннөн иһэн, Усть-Кутка өлбүт. Биир дойдулаахпытын көрсөн Тааттaҕa Нюта диэн кэргэннээхпин, оҕолоохпун диэн кэпсээбит. Инньэ гынан кыра балтыбыт – Люба аҕатын көрбөккө, тулаайах улааппыта.
1942 сыллаахха күһүн хаар түһэ турдаҕына, Тааттаттан куоракка төннүбүппүт, 7 хонук айаннаан 2 ынахпытын көлүйэн, сатыы хааман, эhээхэйбитин көтөҕөн Дьокуускайга тиийбиппит. 
«Норуот өстөөҕүн» дьоно аатыран, элбэх эрэйи көрсөн, үөрэҕэ суох хааллыбыт. Ийэбит почтаҕа үлэҕэ киирбитэ, биһиги киниэхэ көмөлөһөрбүт. Рабочай городокка военнай склад баара. Онно үлэлээбитим. Нуучча уонна саха оҕонньоттору кытта харабылаабыппыт. 
Онтон 2-с нүөмэрдээх столовайга официантканан киирбитим. Суруллуута эрэ официантка - ас астыыгын, иhит, муоста сууйаҕын, эккин эттиигин. Онно 400 эбэҥки, тоҥус оҕолорун аhатарбыт. Күҥҥэ үстэ кэлэн аhыыллара. Биhиги иккиэ эрэ буолан үлэлиирбит. Овсянай, перловка хааhы, миин буhарабыт. Биирдэ эмит макарон, горох буhараҕын. 
Ол саҕана килиэп карточканан - 300 грамм этэ. Ас кэмчи, нуорманан эрэ бэриллэр. Аны карточкаларын сүтэрэн, уордаран эрэйдэнэллэрэ. Оҕолор астарыгар топпокко, «Күөх хонууга» эт-ас баhаарыгар баран, килиэп ас атыылаhан эбинэллэрэ. Килиэп онно наhаа сыаналаах этэ диэн өйдүүбүн. Биир килиэп - биир мөhөөх солкуобай. Сүрдээх ыарахан условие этэ. Ол оҕолор наһаа эйэлээх, бэрээдэктээх этилэр. Бэйэлэрэ кэлэн, биhиэхэ көмөлөhөллөрө. Тэҥ саастыы да буоллахпыт дии. Кинилэр үөрэнэллэр этэ. 
Киэhээтин ийэбинээн сэриигэ сылдьар дьоҥҥо бэргэhэ, үтүлүк тигэрбит. Куобах тириитэ имитэҕин. Ол тикпиппитин туттарабыт.
Сиэрэй сукунанан, баатанан бэргэhэ, үтүлүк тигэрбит. Ыйга биир киhи уоннуу үтүлүгү тигэбит. Сороҕор матырыйаалын биэрэллэригэр тиксэҕин, уочарат бөҕө буолар, үксүгэр матаҕын, онон бэйэҥ атыылаhан тигэн туттараҕын. Куобах тириитин биhиэхэ Бээрийэттэн Турантаев Иван Семенович - Аадырыс ыытара. Ол бэйэтэ туспа дьылҕалаах Саха биир бастакы үөрэхтээҕэ, чулуу киhитэ.
2-с нүөмэрдээх столовайга үлэлии сырыттахпытына, суол тутуутугар үлэлии ыыппыттара. Прикаhынан, сөбүлэҥ ыйытар игин диэн ол саҕана суоҕа. Ким да утарсыбат этэ. 
Ахсыа буолан барбыппыт. Барыта нууччалар этэ, мин соҕотох саха этим. Саамай эдэрдэрэ 3 этибит, атыттары биhиэхэ холоотоххо син саастаах дьахталлар курдук саныырбыт. Онтубут билигин өйдөөтөхпүнэ саамай аҕабыт 40-ча саастаах эрэ дьахтар эбит.
Чаачыгый суолун оҥорбуппут -  Төнүлүттэн Бэстээххэ диэри. Ол саҕана туох техниката кэлиэй, барыта илии үлэтэ. Инструменмыт диэн - сүгэ, илии эрбиитэ, баhымньы. Баhымньы олус да ыарахан этэ. Тиит мас эрбээн түhэрэн, уhун төҥүргэстэри эрбиирбит. Биир сиргэ мунньарбыт. Суол икки өттүн ыраастыырбыт. Ол саҕана тэлиэгэлээх ат сылдьар кыараҕас суол этэ. Эр киhи суох. Бары сэриигэ. Биирдэ эмит Төҥүлүттэн кырдьаҕас оҕонньор көмөлөhөрө. 
Аhылыкпыт олус кэмчи этэ. Кып-кыра сибиинньэ сыата, перловка курупа, аҕыйах суухара. Киэhээ хонор сирбитигэр кэнсиэрбэ баанкатыгар перловкабытын буhаран аhыыбыт. 
Сиэрэй хаатыҥкалаахпыт, баата ыстаан, чылыгырыайка бойбоччу кэтэбит. Оҕордук таннан сылдьаҥҥын, күүстээх үлэҕэ да сырыттаргын, олус тымныы буолан тоноҕун. Ити күhүн бара сылдьыбыппыт. Хаар түhэн эрэр кэмэ этэ. Күнүс уу диэн суох. Кыра флягалаахпыт, курбутугар баанан кэбиhэбит, өйүөҕүн сүгэ сылдьаҕын. Элбэх уу испэккин.
Эрдэ хараҥарара, онон сарсыарда эрдэ туран үлэлии барарбыт. Биригэдьиирдээхпит, онтубут салайан үлэлэтэр. Күҥҥэ 2-3 көс сылдьабыт. Киэhэ атахпытын нэhиилэ соhон кэлэбит.
Киэhэ нэhиилэ кэлэн баран, дьиэлээхтэргэ көмөлөhөҕүн. Хайдах босхо хонуоҥуй. Хонор сиргин бэйэн булунаҕын. Дьон мээнэ киллэрбэттэр этэ, куттаналлара буолуо. Балаҕаннаах дьоҥҥо көрдөhөрбүт, аhынан хоннороллоро. Аны бары нууччалар, мин эрэ сахабын. Тымныыны, аччыктааhыны тулуйбаттар, кэбирэхтэр этэ, ытаhыы- соҥоhуу. Ол да буоллар этиллибит күннээҕи сорудаҕы биир биэс тыла суох толоробут, бары тэҥҥэ үлэлиибит. Олус ыарахан условие этэ. 
Киэhээ куурдан барбыт хаатыҥкабыт, дэлби инчэйэн кэлэр. Ону оhох холумтаныгар, иhигэр от симэн баран, куурдаҕын. Утуйар таҥас иҥин диэн суох. Мас ороҥҥо утуйаҕын. Чаачыгыйга эмээхсиннээх, оҕонньор бааллара, олус да үтүө санаалаах, аhыныгас дьон этилэр. Кинилэри наhаа үчүгэйдик саныыбын. Өргө дылы бааллара, элбэх дьону абыраабыттара.
Өйүөбүт быстан хаалан, аччыктаабыппыт. Турнепыс, эриэппэ сиирбит. Үс дьахтар аччыктаан өлбүттэрэ. 
Ый аҥарыттан ордук- 20-чэ хонук оннук үлэлээбиппит. Өссө биhиги чугас сылдьан, тыыннаах хаалбыппыт. Ыраах барбыттартан, элбэх киhи төннүбэтэхтэрэ.
Ол үлэбитин харчынан төлөөhүн диэн суоҕа. Грамота, биир ыйдаах ас карточката, биир түү суорҕан, 6 миэтэрэ розовай солко ырбаахы таҥаhа премия диэн биэрбиттэрэ. Ол таҥаспытын кэппэтэхпит даҕаны. Суорҕаммытын, ынахпыт ото бүтэн, атыылаан, от атыылаhан ынахпытыгар сиэппиппит. Ол саҕана ас-таҥас кырыымчык. Атастаhыы. Таҥаспытын онно- манна туттуохпут диэн уура сылдьан, уордаран ылбыппыт. Мэлийдэхпит ол.
Суол тутуутугар элбэх дьахтар, кыыс үлэлээбитэ буолуо. Чаачыгыйга суолга үлэлии сылдьан өлбүттэргэ өргө дылы бэлиэ баара. Дьон тохтоон, кэриэстээн ааhаллара. Кэнники пааматынньык туруо дииллэрэ. Хас киhи онно сырдык тыына быстыбыта, өлбүтэ буолуой ...
Билигин ити суолунан күҥҥэ төhөлөөх элбэх киhи айанныыр, наадатыгар барар - кэлэр. Суол оҥоруутунан дьарыктанар тэрилтэлэр көрөллөр - истэллэр, анал техниканан туhанан эрэмиэннииллэр. Бу кылгас кэм иhигэр, биир көлүөнэ дьон олохторугар сүрдээх улахан сайдыы, уларыйыы диэн сыаналыыбыт. Маннык үчүгэй сайдыылаах олоххо ыарахан сыллары ааhан, тыыннаах кэлэн, сааhыран, эбээ - эhээ буолан, ыччаппыт, кэскилбит ситииhиилэриттэн үөрэбит. Кинилэр дьоллоох, эйэлээх олоххо олороллоругар, өйдөрүн - санааларын билиигэ, саҥаны оҥорууга, олох тупсарыгар анаатыннар.
Нюргустана Винокурова.
 

Возврат к списку

Войти Регистрация
Корзина 0 позиций
на сумму 0 руб.